Η παρούσα διπλωματική εργασία εξετάζει την ανίχνευση, πρόληψη και αντιμετώπιση ανθρωπογενών καταστροφών στα πολιτιστικά μνημεία, με έμφαση στη συμβολή της τεχνητής νοημοσύνης και των έξυπνων τεχνολογιών στη διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς. Βασική παραδοχή αποτελεί ότι τα μνημεία δεν είναι απλώς υλικά κατάλοιπα. Είναι φορείς ιστορικής μνήμης και συλλογικής ταυτότητας για τις κοινωνίες, και η απώλειά τους επηρεάζει ουσιαστικά την κοινωνική συνοχή.

Στο πρώτο κεφάλαιο αναλύονται οι έννοιες του πολιτισμού, της πολιτιστικής κληρονομιάς και των μνημείων, ενώ παρουσιάζεται το θεσμικό και νομοθετικό πλαίσιο προστασίας σε εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, καθώς και η πολιτισμική, κοινωνική και οικονομική τους σημασία.

Στο δεύτερο κεφάλαιο εξετάζονται οι βασικές απειλές στα πολιτιστικά μνημεία. Οι ανθρωπογενείς καταστροφές, ειδικότερα κατηγοριοποιούνται σε συγκρούσεις, εγκληματικές δραστηριότητες, αμέλεια και κακή διαχείριση, περιβαλλοντικές και αναπτυξιακές πιέσεις, καθώς και τεχνολογικά ατυχήματα.

Στο τρίτο κεφάλαιο διερευνώνται σύγχρονες τεχνολογικές λύσεις για την ανίχνευση, πρόληψη και αντιμετώπιση/αποκατάσταση απειλών στην πολιτιστική κληρονομιά. Εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης, μηχανικής μάθησης, υπολογιστικής όρασης, IoT, μη επανδρωμένων συστημάτων, προγνωστικών μοντέλων, προσομοιώσεων, αεροφωτογραμμετρίας, τρισδιάστατης ανακατασκευής και ρομποτικής, αναδεικνύουν τη συμβολή τους στη διάγνωση κινδύνων, την παρακολούθηση και την αποκατάσταση.

Στο τέταρτο κεφάλαιο μελετάται η περίπτωση της Notre-Dame de Paris, της οποίας η ευαλωτότητα αναδείχθηκε με την πυρκαγιά του 2019. Παρατίθεται η ιστορική εξέλιξη του μνημείου, τα πιθανά αίτια της πυρκαγιάς και οι διαδικασίες αποκατάστασης, καθώς και ο ρόλος τεχνολογιών όπως η τρισδιάστατη αποτύπωση, τα ψηφιακά δίδυμα και τα συστήματα παρακολούθησης, μαζί με τις σχετικές προκλήσεις. Διατυπώνονται επίσης προτάσεις για τη μελλοντική διαχείριση κινδύνων.

Συμπερασματικά, η αποτελεσματική προστασία των μνημείων απαιτεί ένα ολιστικό, προληπτικό και τεχνολογικά υποστηριζόμενο μοντέλο, στο οποίο η τεχνητή νοημοσύνη ενισχύει, χωρίς να υποκαθιστά, την ανθρώπινη επιστημονική κρίση.

This thesis examines the detection, prevention, and response to anthropogenic disasters affecting cultural heritage monuments, with a particular emphasis on the contribution of artificial intelligence and smart technologies to their preservation. It is grounded in the fundamental premise that monuments are not merely material remnants, but carriers of historical memory and collective identity; their loss therefore has profound implications for social cohesion.

The first chapter analyzes the concepts of culture, cultural heritage, and monuments, and presents the institutional and legal frameworks for their protection at national, European, and international levels, alongside their cultural, social, and economic significance.

The second chapter explores the principal threats to cultural heritage. More specifically, it categorizes anthropogenic disasters into armed conflicts, criminal activities, negligence and mismanagement, environmental and developmental pressures, as well as technological accidents.

The third chapter investigates contemporary technological solutions for detection, prevention, response and restoration. Applications of artificial intelligence, machine learning, computer vision, the Internet of Things (IoT), unmanned systems, predictive modelling, simulations, aerial photogrammetry, 3D reconstruction, and robotics are examined, highlighting their contribution to risk assessment, monitoring, and recovery processes.

The fourth chapter presents a case study of Notre-Dame de Paris, whose vulnerability was underscored by the 2019 fire. It outlines the historical evolution of the site, the possible causes of the fire, and the restoration process, while also examining the role of technologies such as 3D documentation, digital twins, and monitoring systems, along with the associated challenges. Recommendations for future risk management are also proposed.

In conclusion, the effective protection of cultural heritage monuments requires a holistic, preventive, and technologically supported approach, in which artificial intelligence enhances—rather than replaces—human scientific judgment.