Η καρκινογένεση αποτελεί μια πολυπαραγοντική βιολογική διαδικασία, η οποία επηρεάζεται από γενετικούς, περιβαλλοντικούς και τροποποιήσιμους παράγοντες, με τη διατροφή να αναγνωρίζεται ως ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου αλλά και προστασίας. Σκοπός της παρούσας συστηματικής βιβλιογραφικής ανασκόπησης ήταν η διερεύνηση της σχέσης μεταξύ διατροφικών προτύπων και ανάπτυξης κακοήθων νεοπλασιών, καθώς και η αποτύπωση των βιολογικών μηχανισμών μέσω των οποίων η διατροφή επηρεάζει την καρκινογένεση και την εξέλιξη της νόσου.

Η βιβλιογραφική αναζήτηση πραγματοποιήθηκε στις βάσεις δεδομένων PubMed, Scopus, Web of Science και Google Scholar και περιλάμβανε μελέτες της περιόδου 2020–2025. Στην ανασκόπηση συμπεριλήφθηκαν συστηματικές ανασκοπήσεις, μετα-αναλύσεις και μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες που εξέτασαν τη συσχέτιση μεταξύ διατροφικών παραγόντων και κινδύνου εμφάνισης ή πρόγνωσης διαφόρων μορφών καρκίνου.

Τα αποτελέσματα ανέδειξαν ότι η υψηλή προσήλωση στη Μεσογειακή διατροφή, η αυξημένη κατανάλωση φρούτων, λαχανικών, φυτικών ινών και ακόρεστων λιπαρών οξέων σχετίζονται με μειωμένο κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου και βελτιωμένη πρόγνωση σε ογκολογικούς ασθενείς. Αντίθετα, η αυξημένη κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων, επεξεργασμένου κρέατος, κορεσμένων λιπαρών, σακχάρων και αλκοόλ συνδέθηκε με αυξημένη πιθανότητα ανάπτυξης νεοπλασιών, ιδιαίτερα καρκίνου μαστού και παχέος εντέρου. Επιπλέον, αναδείχθηκε ο σημαντικός ρόλος της χρόνιας φλεγμονής, του οξειδωτικού στρες, της υπερινσουλιναιμίας, της μεταβολικής δυσλειτουργίας και των μεταβολών του εντερικού μικροβιώματος ως βασικών μηχανισμών σύνδεσης διατροφής και καρκινογένεσης.

Συμπερασματικά, η διατροφή αποτελεί καθοριστικό τροποποιήσιμο παράγοντα στην πρόληψη και εξέλιξη των κακοήθων νεοπλασιών. Η υιοθέτηση υγιεινών διατροφικών προτύπων και η ενσωμάτωση διατροφικών παρεμβάσεων στη δημόσια υγεία και την κλινική πρακτική μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη μείωση της επιβάρυνσης από τον καρκίνο και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών.

Λέξεις-κλειδιά: διατροφή, καρκινογένεση, καρκίνος, Μεσογειακή διατροφή, καρκίνος μαστού, καρκίνος παχέος εντέρου, υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, φυτικές ίνες, φλεγμονή, οξειδωτικό στρες, μικροβίωμα εντέρου, πρόληψη καρκίνου.

Cancer is one of the leading causes of morbidity and mortality worldwide and is influenced by genetic, environmental and lifestyle-related factors, among which diet plays a particularly significant role. The aim of the present systematic literature review was to investigate the relationship between dietary patterns and carcinogenesis, as well as to examine the biological mechanisms through which nutrition affects cancer development and progression.

The literature search was conducted using the PubMed, Scopus, Web of Science and Google Scholar databases and included studies published between 2020 and 2025. Systematic reviews, meta-analyses and large epidemiological studies focusing on the association between dietary factors and cancer risk or prognosis were included in the review.

The findings demonstrated that high adherence to the Mediterranean diet, increased consumption of fruits, vegetables, dietary fiber and unsaturated fatty acids are associated with reduced cancer risk and improved prognosis among cancer patients. In contrast, increased consumption of ultra-processed foods, processed meat, saturated fats, sugars and alcohol was associated with a higher likelihood of developing malignancies, particularly breast and colorectal cancer. In addition, chronic inflammation, oxidative stress, hyperinsulinemia, metabolic dysfunction and alterations of the gut microbiome were identified as important biological mechanisms linking diet and carcinogenesis.

In conclusion, diet constitutes a major modifiable factor in both cancer prevention and progression. The adoption of healthy dietary patterns and the implementation of nutrition-based public health interventions may contribute substantially to reducing the global burden of cancer and improving patients’ quality of life.

Keywords: diet, carcinogenesis, cancer, Mediterranean diet, breast cancer, colorectal cancer, ultra-processed foods, dietary fiber, inflammation, oxidative stress, gut microbiome, cancer prevention.