Η αυθαίρετη δόμηση αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα και διαχρονικότερα προβλήματα του ελληνικού χώρου, συνδεδεμένο άμεσα με την αστική ανάπτυξη, τις αδυναμίες του πολεοδομικού σχεδιασμού και τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες που διαμορφώθηκαν κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Η παρούσα διπλωματική εργασία επιχειρεί τη συστηματική διερεύνηση του φαινομένου της αυθαίρετης δόμησης στη Δημοτική Ενότητα Σπάτων του Δήμου Σπάτων - Αρτέμιδος, εστιάζοντας τόσο στη θεωρητική κατανόηση όσο και στην εμπειρική αποτύπωσή του μέσω πραγματικών δεδομένων.  

Αρχικά, πραγματοποιείται θεωρητική προσέγγιση της έννοιας της αυθαίρετης δόμησης και της ιστορικής εξέλιξης του φαινομένου στην Ελλάδα, με αναφορά στις διαφορετικές «γενιές» αυθαιρέτων και στους παράγοντες που συνέβαλαν στην ανάπτυξή τους. Στη συνέχεια, αναλύονται τα γεωγραφικά και πολεοδομικά χαρακτηριστικά της περιοχής μελέτης, τα οποία συνδέονται άμεσα με την έντονη οικιστική και αναπτυξιακή πίεση που δέχεται τα τελευταία χρόνια η περιοχή των Σπάτων, λόγω της γειτνίασης τους με τον Διεθνή Αερολιμένα Αθηνών.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο ισχύον νομοθετικό πλαίσιο, με αναλυτική παρουσίαση των βασικών νόμων που διέπουν την αυθαίρετη δόμηση στην Ελλάδα, και ειδικότερα του Ν.4495/17, ο οποίος αποτελεί τη βάση για την καταγραφή και διαχείριση των αυθαιρέτων μέσω του πληροφοριακού συστήματος δηλώσεων αυθαιρέτων κτισμάτων του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας. Στο πλαίσιο αυτό, εξετάζονται οι μηχανισμοί τακτοποίησης, τα χαρακτηριστικά της κατηγοριοποίησης των αυθαιρεσιών και οι αδυναμίες του θεσμικού συστήματος.   

Η εμπειρική ανάλυση της εργασίας βασίζεται σε αρχικό σύνολο 3.224 εγγραφών μέσω του ως άνω πληροφοριακού συστήματος του ΤΕΕ, εκ των οποίων, μετά την εφαρμογή του χρονικού φίλτρου της περιόδου 01/12/2018–31/12/2025, προέκυψε τελικό δείγμα 1.929 εγγραφών. Μέσω της εφαρμογής μεθόδων περιγραφικής στατιστικής, συγκριτικής και συσχετιστικής ανάλυσης, αποτυπώνεται η έκταση του φαινομένου, η χρονική του εξέλιξη, η διοικητική κατάσταση των δηλώσεων και τα βασικά ποιοτικά χαρακτηριστικά τους.

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η αυθαίρετη δόμηση στη Δ.Ε. Σπάτων παρουσιάζει έντονη συγκέντρωση σε συγκεκριμένα χρονικά σημεία, με κορύφωση κατά το έτος 2020, ενώ η πλειονότητα των περιπτώσεων αφορά ακίνητα με υφιστάμενη οικοδομική άδεια, γεγονός που υποδηλώνει ότι κυριαρχούν οι πολεοδομικές υπερβάσεις και όχι η εξ ολοκλήρου παράνομη δόμηση.

Η ερμηνευτική ανάλυση των δεδομένων αναδεικνύει τη δυναμική φύση του φαινομένου, το οποίο συνδέεται άμεσα με τη σχέση μεταξύ θεσμικού πλαισίου, διοικητικών διαδικασιών και αναπτυξιακών πιέσεων. Η αυθαίρετη δόμηση προσεγγίζεται ως αποτέλεσμα μιας διαρκούς διαδικασίας προσαρμογής του δομημένου χώρου, και όχι αποκλειστικά ως έκφραση παραβατικής συμπεριφοράς.

Τέλος, η εργασία καταλήγει στη διατύπωση συμπερασμάτων και προτάσεων πολιτικής, οι οποίες επικεντρώνονται στην ανάγκη ενίσχυσης του χωροταξικού σχεδιασμού, της πρόληψης, των μηχανισμών ελέγχου και της χρήσης σύγχρονων τεχνολογικών εργαλείων. Η συμβολή της έρευνας έγκειται στην ολοκληρωμένη προσέγγιση του φαινομένου σε τοπικό επίπεδο, καθώς και στην ανάδειξη της σημασίας της εμπειρικής ανάλυσης για τη διαμόρφωση αποτελεσματικών πολιτικών διαχείρισης του δομημένου περιβάλλοντος.

Illegal construction constitutes one of the most critical and enduring systemic challenges within the Greek spatial context, directly correlated with rapid urban development, institutional deficiencies in spatial planning, and the socioeconomic dynamics of recent decades. This thesis provides a systematic investigation into the phenomenon of unauthorized building activity within the Municipal Unit of Spata (Municipality of Spata Artemida), focusing concurrently on its theoretical conceptualization and its empirical delineation utilizing primary datasets.

Initially, a theoretical approach is undertaken regarding the concept of unauthorized construction and the historical evolution of the phenomenon in Greece, referencing the distinct 'generations' of unauthorized buildings and the factors that contributed to their proliferation. Subsequently, the geographical and urban planning characteristics of the study area are analyzed, which are directly linked to the intense residential and development pressures exerted on the Spata region in recent years, primarily due to its proximity to Athens International Airport.

Particular emphasis is placed on the current legislative framework, with a detailed presentation of the core laws governing unauthorized construction in Greece, specifically Law 4495/2017, which serves as the foundation for the documentation and management of unauthorized structures via the information system operated by the Technical Chamber of Greece. Within this context, legalization mechanisms, the categorization attributes of planning violations, and the structural deficiencies of the institutional system are examined.

The empirical analysis is based on an initial set of 3,224 records, from which, after applying the time filter of the period 01/12/2018–31/12/2025, a final sample of 1,929 records resulted. Through the application of descriptive statistics, comparative analysis, and correlation methods, the study delineates the extent of the phenomenon, its chronological evolution, the administrative status of the declarations, and their primary qualitative characteristics.

The findings indicate that unauthorized construction within the Municipal Unit of Spata exhibits a strong concentration at specific temporal points, peaking in the year 2020. Furthermore, the majority of cases involve properties with existing building permits, suggesting that urban planning violations and overruns prevail rather than entirely illegal construction.

The interpretative analysis of the data highlights the dynamic nature of the phenomenon, which is directly intertwined with the interplay among the institutional framework, administrative procedures, and development pressures. Unauthorized construction is approached as the outcome of a continuous process of spatial adaptation of the built environment, rather than exclusively as an expression of illicit behavior.

Finally, the thesis culminates in the formulation of conclusions and policy recommendations, focusing on the imperative to strengthen spatial planning, preventive measures, monitoring mechanisms, and the utilization of modern technological tools. The contribution of this research lies in its comprehensive approach to the phenomenon at a localized level, as well as in highlighting the significance of empirical analysis for shaping effective management policies for the built environment.