Στοχοθεσία της παρούσας διπλωματικής εργασίας αποτελεί η ανάδειξη του ρόλου του κριτικού γραμματισμού στα εκπαιδευτικά προγράμματα και συγκεκριμένα στην κορωνίδα της εκπαιδευτικής διαδικασίας, τις πανελλαδικές εξετάσεις προκειμένου να διαφανεί η ιδεολογική διάσταση των θεμάτων της Ν.Ε. γλώσσας και πώς αυτή μεταβάλλεται ανά τα χρόνια. Για τον σκοπό αυτό, μελετήθηκαν θέματα των πανελλαδικών από τρεις βασικές περιόδους, οι οποίες διακρίνονται βάσει των καθοριστικών αλλαγών που επέφερε η δημοσίευση των αντίστοιχων ΑΠΣ του 1985, 1999 και 2021. Εκκίνηση του εν λόγω εγχειρήματος αποτελεί η θεωρητική βάση πως η καλλιέργεια και η εξοικείωση με τα είδη γραμματισμού βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με τους παράγοντες εξουσίας και τις ιδεολογικές θέσεις που αυτοί προτάσσουν. Συνεπώς, το σύστημα εκπαίδευσης έχει πρωτεύοντα ρόλο στην παροχή ίσων ευκαιριών στους μαθητές/τριες για την πρόσβασή τους στον κριτικό γραμματισμό, δεδομένου ότι συμβάλλει στο να κατανοήσουν πως τα κείμενα και τα είδη λόγων με τα οποία έρχονται σε επαφή δεν αποτελούν ουδέτερα περιβάλλοντα, τουναντίον στο corpus τους αποτυπώνεται πληθώρα κοινωνικοπολιτικών χαρακτηριστικών, προκρίνοντας την ανάγκη ανάλυσης σχολικού λόγου. Τα θέματα των πανελλαδικών εξετάσεων αποτέλεσαν το κατάλληλο έδαφος μελέτης για τον παραπάνω σκοπό αφού αφενός αποτυπώνουν την εν συνόλω διδακτική διαδικασία δώδεκα ετών, αφετέρου κρίνουν την εισαγωγή των υποψηφίων στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, οι οποίοι βρίσκονται στο κατώφλι της ενηλικίωσης. Προκειμένου να διερευνηθεί το ιδεολογικό φορτίο που φέρουν τα θέματα των πανελλαδικών σε επίπεδο δομής, γλωσσικών επιλογών και περιεχομένου αξιοποιήθηκαν ως μεθοδολογικά εργαλεία η Συστημική Λειτουργική Γραμματική του Halliday καθώς και το μοντέλο του ρόμβου της εκπαίδευσης. Η κριτική και διαχρονική προσέγγιση που επιχειρήθηκε οδήγησε στο συμπέρασμα πως σύμφωνα με τις διακηρυχθείσες αρχές των ΑΠΣ ανά τα χρόνια υπάρχει η πρόθεση μετάβασης από τον αναγνωριστικό στον κριτικό γραμματισμό, η ανάλυση, ωστόσο, των γλωσσικών μηχανισμών και των γνώσεων που μεταχειρίζονται στις εκφωνήσεις και στα παρεχόμενα κείμενα οι συντάκτες των θεμάτων μαρτυρά την προσκόλληση σε μια παραδοσιακού τύπου εξέταση αναπλαισιωμένη με πτυχές κριτικού λόγου, που δεν επιτρέπει επί της ουσίας την ανάπτυξη κριτικής γλωσσικής επίγνωσης και χειραφετημένων ταυτοτήτων των μαθητών/τριών.

The aim of the present master’s thesis is to highlight the role of critical literacy within educational curricula and, more specifically, within the pinnacle of the Greek educational process, the Panhellenic examinations, in order to reveal the ideological aspects of the Modern Greek Language examination topics and the ways in which these perspectives has evolved over time. To this end, examination topics from three major periods were studied, defined on the basis of the decisive changes brought about by the publication of the respective national curricula in 1985, 1999, and 2021. The starting point of this research is the theoretical premise that the cultivation of and familiarization with different forms of literacy are directly linked to power relations and the ideological positions they promote. Consequently, the education system plays a pivotal role in providing students with equal opportunities to access critical literacy, as it contributes to their understanding that the texts and discourse genres they encounter do not constitute neutral environments. On the contrary, their corpus reflects a multitude of sociopolitical characteristics, thus highlighting the need for the analysis of educational discourse. The topics of the Panhellenic examinations constituted an appropriate field of study for this purpose, as they both encapsulate the overall twelve-year teaching process and determine candidates’ access to tertiary education at a critical stage, as they stand on the threshold of adulthood. In order to investigate the ideological load carried by the examination topics at the level of structure, linguistic choices, and content, Halliday’s Systemic Functional Grammar, along with the educational diamond model, were employed as methodological tools. The critical and diachronic approach adopted led to the conclusion that, although the principles declared in the national curricula over the years indicate an intention to shift from functional to critical literacy, the analysis of the linguistic mechanisms and the knowledge mobilized by the exam setters in both the prompts and the accompanying texts reveals an adherence to a traditional examination format. This format is merely reframed with elements of critical discourse and ultimately fails to substantively foster the development of critical linguistic awareness and emancipated student identities.