Η παρούσα διπλωματική εργασία διερευνά τη δυνατότητα επιβίωσης μετασχηματισμένων μορφών της βυζαντινής ανθρωπολογίας του προσώπου στους ισλαμικούς πληθυσμούς της Μικράς Ασίας από τον 11ο έως και τον 19ο αιώνα. Αφετηρία της έρευνας αποτελεί το ιστοριογραφικό πρόβλημα της μετάβασης από τον βυζαντινό στον μουσουλμανικό κόσμο και, ειδικότερα, το ερώτημα κατά πόσον η διαδικασία εξισλαμισμού συνεπάγεται πλήρη πολιτισμική ασυνέχεια ή εάν καθίσταται ιστορικά εύλογη η υπόθεση μετασχηματισμένων μορφών διάρκειας.

Η εργασία προσεγγίζει την έννοια του προσώπου όχι υπό τη νεωτερική σημασία του αυτονόμου υποκειμένου, αλλά στο πλαίσιο της ορθόδοξης πατερικής παράδοσης, όπου η σχέση, η κοινωνία και η ετερότητα συγκροτούν θεμελιώδεις ανθρωπολογικές κατηγορίες. Ιδιαίτερη έμφαση αποδίδεται στη συμβολή των Καππαδοκών Πατέρων, στη διάκριση μεταξύ ουσίας και υποστάσεως, στη θεολογία της κοινωνίας, καθώς και στις σύγχρονες ερμηνευτικές προσεγγίσεις της ορθόδοξης ανθρωπολογίας, ιδίως μέσω του Ιωάννη Ζηζιούλα και του Χρήστου Γιανναρά.

Μεθοδολογικά, η εργασία υιοθετεί συνδυαστική ιστορική, θεολογική, ανθρωπολογική και συγκριτική προσέγγιση. Παράλληλα με τη μελέτη της βυζαντινής ανθρωπολογίας, εξετάζονται οι μορφές του μυστικιστικού και συγκρητιστικού Ισλάμ της Μικράς Ασίας, με ιδιαίτερη έμφαση στον Τζελαλεντίν Ρουμί, στους Μεβλεβήδες, στους Μπεκτασήδες και, δευτερευόντως, στους Αλεβίτες. Η ανάλυση εστιάζει σε ζητήματα πνευματικής μαθητείας, κοινοτικής ζωής, προσωποποιημένης ιερότητας, ιερών τόπων και ασκητικής εμπειρίας ως πιθανών πεδίων πολιτισμικού μετασχηματισμού.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στις μελέτες περίπτωσης του Ικονίου, της Καππαδοκίας και του Πόντου, οι οποίες αναδεικνύουν διαφορετικούς μηχανισμούς πολιτισμικής διάρκειας, προσαρμογής και μεταβολής. Η ανάλυση υποδεικνύει ότι η μετάβαση από τη βυζαντινή στη μουσουλμανική Μικρά Ασία δεν δύναται να ερμηνευθεί ούτε ως πλήρης ρήξη ούτε ως αδιάσπαστη συνέχεια.

Το βασικό συμπέρασμα αυτής της εργασίας αποτελεί η πρόταση της έννοιας της μετασχηματισμένης ανθρωπολογίας σχέσεως προσώπου ως ερμηνευτικής κατηγορίας, μέσω της οποίας καθίσταται δυνατή η κατανόηση μορφών ιστορικής διάρκειας, κοινοτικής ζωής, πνευματικής μαθητείας και προσωποποιημένης ιερότητας, χωρίς να υποστηρίζεται αυτούσια επιβίωση της πατερικής θεολογίας του προσώπου ή θεολογική εξομοίωση μεταξύ Ορθοδοξίας και Ισλάμ.

This thesis explores the possibility of transformed survivals of the Byzantine anthropology of personhood among the Islamic populations of Asia Minor between the eleventh and nineteenth centuries. The study is situated within the broader historiographical problem of the transition from the Byzantine to the Islamic world and addresses the question of whether the Islamization of Asia Minor should be understood primarily as a process of radical discontinuity or whether forms of cultural and anthropological continuity may have persisted in transformed ways.

The concept of personhood is approached not in the modern philosophical sense of autonomous individuality, but within the framework of Eastern Christian patristic theology, in which relationality, communion, and otherness constitute fundamental anthropological categories. Particular emphasis is placed on the contribution of the Cappadocian Fathers, the distinction between ousia and hypostasis, the theology of communion, and modern Orthodox interpretations of personhood, especially in the works of John D. Zizioulas and Christos Yannaras.

Methodologically, the study adopts an interdisciplinary historical, theological, anthropological, and comparative approach. Alongside the examination of Byzantine Christian anthropology, the thesis investigates forms of mystical and syncretic Islam in Asia Minor, with particular attention to Jalāl al-Dīn Rūmī, the Mevlevi order, the Bektashis, and, secondarily, the Alevis. The analysis focuses on spiritual discipleship, communal life, personalized sacredness, sacred places, and ascetic experience as possible loci of cultural transformation.

Particular attention is devoted to the case studies of Konya, Cappadocia, and Pontus, which reveal distinct historical mechanisms of continuity, adaptation, and cultural transformation. The findings suggest that the transition from Byzantine to Islamic Asia Minor cannot be adequately explained either as complete rupture or as uninterrupted continuity.

The principal contribution of the thesis lies in proposing the interpretive category of “transformed relational anthropology”, through which historically persistent forms of communal life, spiritual discipleship, and personalized sacredness may be understood as culturally transformed patterns, without implying either the direct survival of patristic Orthodox theology of personhood or any theological equivalence between Orthodoxy and Islam.