Περίληψη

Εισαγωγή: Η εξάρτηση από ψυχοδραστικές ουσίες αποτελεί ένα σύνθετο και πολυδιάστατο φαινόμενο με σημαντικές ψυχολογικές, κοινωνικές και υγειονομικές επιπτώσεις. Η σύγχρονη βιβλιογραφία αναδεικνύει τη στενή σχέση μεταξύ αντιληπτού στρες, συναισθηματικής επιβάρυνσης και χρήσης ουσιών, ενώ παράλληλα δίνεται αυξανόμενη έμφαση στους προστατευτικούς ψυχολογικούς παράγοντες που ενισχύουν την ανάρρωση και την προσαρμοστικότητα. Μεταξύ αυτών, η ψυχική ανθεκτικότητα και το νόημα ζωής αναγνωρίζονται ως κρίσιμες μεταβλητές που συνδέονται με αποτελεσματικότερους μηχανισμούς αντιμετώπισης και βελτιωμένη ψυχολογική ευεξία.

Σκοπός: Η παρούσα έρευνα αποσκοπεί στη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ ψυχικής ανθεκτικότητας, νοήματος ζωής και συναισθηματικής επιβάρυνσης (κατάθλιψης, άγχους και στρες) σε άτομα με εμπειρία εξάρτησης από ουσίες που συμμετέχουν σε θεραπευτικά προγράμματα.

Μεθοδολογία: Το δείγμα της έρευνας αποτέλεσαν 80 άτομα με εμπειρία εξάρτησης στις μονάδες θεραπείας Ρεθύμνου και Ηρακλείου Κρήτης, που απάντησαν σε ερωτηματολόγιο κλειστού τύπου ερωτήσεων. Για τη συλλογή του δείγματος εφαρμόστηκε η μη πιθανοτική μέθοδος της δειγματοληψίας ευκολίας. Χρησιμοποιήθηκε ένα δομημένο ερωτηματολόγιο αποτελούμενου από ενότητες: κοινωνικοδημογραφικά χαρακτηριστικά των ερωτώμενων, η κλίμακα Νοήματος στη Ζωή (MLQ-Meaning in Life Questionnaire), η κλίμακα Κατάθλιψης, Άγχους, και Στρες (DASS-21), η Κλίμακα Χαρακτηρολογικής Ελπίδας (Trait Hope Scale) και η Κλίμακα Ανθεκτικότητας Connor Davidson (CD-RISC).

Αποτελέσματα: Τα ερωτηματολόγια της έρευνας παρουσίασαν ικανοποιητική έως πολύ υψηλή εσωτερική συνοχή. Η πλειοψηφία του δείγματος ήταν άνδρες (80%), με μέση ηλικία 46,8 έτη, 58,2% ήταν άγαμοι, 36,7% είχε παιδιά. Οι μισοί συμμετέχοντες διέμεναν με την οικογένεια τους. Το 41,3% και το 28,7% δήλωσε ότι έπασχε από ψυχικό και σωματικό νόσημα αντίστοιχα. Η μέση τιμή της κλίμακας νοήματος ζωής ήταν 29 ±5,5 που αποδεικνύει μέτρια άποψη για το νόημα της ζωής. Σημαντικό ποσοστό των συμμετεχόντων εμφάνισε μέτρια έως πολύ σοβαρή συναισθηματική επιβάρυνση, με τα αντίστοιχα ποσοστά να ανέρχονται σε 38,8% για την κατάθλιψη, 42,6% για το άγχος και 41,3% για το στρες. Επίσης, η μέση τιμή της κλίμακας ελπίδας ήταν 29,4 ± 5,5 αποδεικνύοντας χαμηλή ελπίδα και η μέση τιμή της κλίμακας ψυχικής ανθεκτικότητας ήταν 65,5 ±15,2 αποδεικνύοντας μέτρια ανθεκτικότητα. Από τις συσχετίσεις προέκυψε ότι το νόημα ζωής σχετίστηκε θετικά με την ελπίδα (r=0,452) και την ψυχική ανθεκτικότητα (r=0,480), ενώ η ελπίδα και η ψυχική ανθεκτικότητα συσχετίστηκαν αρνητικά με την κατάθλιψη (r=-0.467 και r=-0.505) και το στρες (r=-0.245 και r=-0.238).

Συμπεράσματα: Τα άτομα με εμπειρία εξάρτησης εμφανίζουν σημαντική συναισθηματική επιβάρυνση, η οποία εκφράζεται κυρίως μέσω αυξημένων επιπέδων στρες, άγχους και κατάθλιψης. Παράλληλα, η ψυχική ανθεκτικότητα, η ελπίδα και το νόημα ζωής φαίνεται να λειτουργούν ως σημαντικοί θετικοί ψυχολογικοί παράγοντες, καθώς συνδέονται με χαμηλότερα επίπεδα ψυχολογικής δυσφορίας. Ιδιαίτερα, η ύπαρξη ψυχικού νοσήματος σχετίστηκε με μεγαλύτερη επιβάρυνση και χαμηλότερη ανθεκτικότητα, γεγονός που υπογραμμίζει την ανάγκη ενίσχυσης στοχευμένων ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων στις Μονάδες Θεραπείας. Η ενδυνάμωση της ψυχικής ανθεκτικότητας, της ελπίδας και της αίσθησης νοήματος ζωής μπορεί να συμβάλει θετικά στη θεραπευτική πορεία και στην ψυχική ευημερία των ατόμων με εμπειρία εξάρτησης.

Abstract
Introduction: Substance dependence is a complex and multidimensional phenomenon with significant psychological, social, and health-related consequences. Contemporary literature highlights the close relationship between perceived stress, emotional burden, and substance use, while increasing emphasis is placed on protective psychological factors that enhance recovery and adaptability. Among these factors, psychological resilience and meaning in life are recognized as critical variables associated with more effective coping mechanisms and improved psychological well-being.
Aim: The aim of the present study was to investigate the relationship between psychological resilience, meaning in life, and emotional burden, expressed through depression, anxiety, and stress, among individuals with a history of substance dependence who participate in treatment programs.
Methodology: The study sample consisted of 80 individuals with a history of substance dependence attending treatment units in Rethymno and Heraklion, Crete. Participants completed a closed-ended questionnaire. A non-probability convenience sampling method was applied for data collection. The structured questionnaire included sections on sociodemographic characteristics, the Meaning in Life Questionnaire (MLQ), the Depression, Anxiety and Stress Scale (DASS-21), the Trait Hope Scale, and the Connor-Davidson Resilience Scale (CD-RISC).
Results: The survey questionnaires showed satisfactory to very high internal consistency. The majority of the sample were men (80%), with a mean age of 46.8 years, 58.2% were single, 36.7% had children. Half of the participants lived with their family. 41.3% and 28.7% stated that they suffered from a mental and physical illness, respectively. The mean value of the meaning of life scale was 29 ± 5.5, which demonstrates a moderate view of the meaning of life. A significant percentage of the participants showed moderate to very severe emotional burden, with the corresponding rates being 38.8% for depression, 42.6% for anxiety and 41.3% for stress. Also, the mean value of the hope scale was 29.4 ± 5.5, indicating low hope, and the mean value of the resilience scale was 65.5 ± 15.2, indicating moderate resilience. The correlations showed that meaning in life was positively related to hope (r=0.452) and resilience (r=0.480), while hope and resilience were negatively related to depression (r=-0.467 and r=-0.505) and stress (r=-0.245 and r=-0.238).
Conclusions: The findings of the study indicate that individuals with a history of substance dependence experience considerable emotional burden, mainly expressed through elevated levels of stress, anxiety, and depression. At the same time, psychological resilience, hope, and meaning in life appear to function as important positive psychological factors, as they are associated with lower levels of psychological distress. In particular, the presence of a mental health condition was associated with greater emotional burden and lower resilience, highlighting the need to strengthen targeted psychosocial interventions within Treatment Units. Enhancing psychological resilience, hope, and a sense of meaning in life may contribute positively to the therapeutic process and the psychological well-being of individuals with a history of substance dependence.