Η επιστημονική έρευνα του ελληνικού Εμφυλίου πολέμου (1946-1949)
αναπτύχθηκε ουσιαστικά στη δεκαετία του 1990. Άρχισε να πυκνώνει η βιβλιογραφία
για το ιστορικό γεγονός, αλλά παράλληλα άρχισαν να ερευνώνται και κομμάτια του που
είχαν πυρήνα τους τη δημιουργία ιστοριογραφίας για τις λεγόμενες ομάδες «από τα
κάτω». Μέσα στις ομάδες αυτές συμπεριλαμβάνονται και οι πολιτικοί πρόσφυγες, οι
οποίοι άρχισαν να ενδιαφέρουν τους ιστορικούς ερευνώντας τους μέσα από το
κοινωνικό, ιστορικό και ανθρωπολογικό πρίσμα.

Οι πολιτικοί πρόσφυγες ήταν ένα πολυποίκιλο και πολύφωνο μωσαϊκό
ανθρώπων, οι οποίοι με το τέλος του Εμφυλίου, με την ήττα των κομμουνιστών στο
Γράμμο – Βίτσι τον Αύγουστο του 1949 φυγαδεύτηκαν με ευθύνη και οργάνωση του
ΚΚΕ προς τις Λαϊκές Δημοκρατίες της ανατολικής και κεντρικής Ευρώπης καθώς και
προς τη Σοβιετική Ένωση. Το ταξίδι τους προς την υπερορία ήταν δύσκολο, πολυήμερο
και διεξάχθηκε κάτω από άκρα μυστικότητα. Φυγαδεύτηκαν στις χώρες υποδοχής μέσω
θαλάσσιων οδών (Αδριατική-Μεσόγειος-Ατλαντικός-Βόρεια θάλασσα) φτάνοντας στην
Πολωνία ή μέσω (Αδριατικής-Μεσογείου-Αιγαίου-Δαρδανελίων) φτάνοντας σε χώρες
της Σοβιετικής Ένωσης. Άλλοι έφτασαν στους προορισμούς τους μέσω σιδηροδρόμου.
Η ζωή αυτών των ανθρώπων, η εγκατάστασή τους στις χώρες υποδοχής, η
εκπαίδευσή τους στη γλώσσα και τον πολιτισμό της νέας τους πατρίδας, η αγωνία της
διατήρησης της ελληνικότητάς τους, η προσαρμογή τους σε νέες εργασιακές συνθήκες
και απαιτήσεις, ο νόστος του επαναπατρισμού και η ταυτότητα του πολιτικού πρόσφυγα
είναι κάποιες από τις πλευρές αυτού του μεγάλου κομματιού του ελληνικού Εμφυλίου
με το οποίο θα ασχοληθώ στην παρακάτω εργασία.

Με 4 πληροφορητές, πολιτικούς πρόσφυγες 2ης και 3ης γενιάς οργάνωσα
αφηγήσεις-συνεντεύξεις ζωής προσπαθώντας να διερευνήσω όσο καλύτερα μπορούσα
πέρα από την καθημερινή τους διαβίωση, τη ανάδειξη της προσφυγικής ταυτότητάς
τους καθώς και τη συναισθηματική τους κατάσταση ζώντας καθημερινά με την αγάπη
και την πίστη σε μια ιδέα, που αποδείχτηκε ουτοπία εκ των υστέρων. Συνάντησα
ανθρώπους δυνατούς, συγκροτημένους με αγάπη για την Ελλάδα και ας τη γνώρισαν
μέσα από βιβλία και φωτογραφίες μέχρι τα πρώτα νεανικά τους χρόνια. Η εμφάνιση
της φράσης «Χωρίς υπηκοότητα» στο διαβατήριό τους, ήταν αυτό που τους υποδαύλιζε
πιο πολύ την αγάπη και την επιστροφή στην πατρίδα.

Λέξεις-κλειδιά: Εμφύλιος Πόλεμος, πολιτικοί πρόσφυγες, ΚΚΕ, προφορικές μαρτυρίες,
υπερορία

The scientific research of the Greek Civil War (1946-1949) developed substantially in
the 1990s. The bibliography on the historical event began to thicken, but at the same
time, parts of it that had as their core the creation of historiography for the so-called
groups “from below” began to be researched. These groups include political refugees,
who began to interest historians by researching them through the social, historical
and anthropological prism.

The political refugees were a diverse and polyphonic mosaic of people who, with the
end of the civil war, with the defeat of the communists at Grammos-Vitsi in August
1949, fled under the responsibility and organization of the KKE to the People’s
Republics of Eastern and Central Europe as well as to the Soviet Union. Their journey
to the overland was difficult, long and carried out under extreme secrecy. They fled to
the host countries via sea routes (Adriatic-Mediterranean-Atlantic-North Sea) reaching
Poland or via (Adriatic-Mediterranean-Aegean-Dardanelles) reaching countries of the
Soviet Union. Others reached their destinations by rail.

The life of these people, their settlement in the host countries, their education in the
language and culture of their new homeland, the anguish of maintaining their Greek
identity, their adaptation to new working conditions and requirements, the pain of
repatriation and the identity of the political refugee are some of the aspects of this
large piece of the Greek civil war with which I will deal in the following work.
With 4 informants, 2nd and 3rd generation political refugees, I organized life
narratives-interviews, trying to explore as good I can beyond their daily lives, the
emergence of their refugee identity as well as their emotional state living daily with
love and faith in an idea, which turned out to be utopia in retrospect. I met strong
people, united by love for Greece and although they had known it through books and
photographs until their early youth. The appearance of the phrase “Without
citizenship” on their passport was what most incited them to love and return to their
homeland.

Keywords: Civil War, political refugees, KKE, oral testimonies, overland.