Περίληψη

Η παρούσα εργασία εξετάζει πώς κατασκευάζεται η γυναικεία ταυτότητα στο μυθιστόρημα του Ευγένιου Τριβιζά «Η τελευταία μαύρη γάτα», αξιοποιώντας τη Συστημική Λειτουργική Γραμματική (ΣΛΓ) του Halliday με έμφαση στην αναπαραστατική και τη διαπροσωπική λειτουργία. Υλικό ανάλυσης αποτέλεσαν επιλεγμένα αποσπάσματα όπου πρωταγωνιστούν οι δύο κεντρικές θηλυκές μορφές, η Γκρατσιέλα και η Εβενίνα, είτε ως ομιλήτριες είτε ως αντικείμενα του αφηγηματικού βλέμματος. Συγχρόνως, η εργασία διερευνά αν, πέρα από τον σαφώς αντιρατσιστικό λόγο του έργου, συνυπάρχουν ενδείξεις αναπαραγωγής ή/και αμφισβήτησης έμφυλων στερεοτύπων.

Με συστηματική κωδικοποίηση συμμετεχόντων, διαδικασιών και περιστάσεων, καθώς και
αποτύπωση πράξεων λόγου, δεικτών τροπικότητας και δείξης προσώπου, παρήχθησαν
σύντομες συνόψεις ανά απόσπασμα και ακολούθησε συγκριτική σύνθεση. Τα ευρήματα
δείχνουν ότι ενώ ο αντιρατσιστικός άξονας είναι συνεκτικός και ισχυρός, ωστόσο η αμφισβήτηση έμφυλων στερεοτύπων είναι μερική και ασυνεχής. Οι δύο θηλυκές μορφές
σκιαγραφούνται με μερική ανανέωση ρόλων, αλλά και σημαντική παρουσία στερεοτυπικών μοτίβων, ενώ παράλληλα αναδεικνύονται στιγμές φωνής, διεκδίκησης και οριοθέτησης: η Γκρατσιέλα συχνά συνδέεται με ομορφιά/υπόληψη και λόγο που συχνά κινείται σε πλαίσια συμμόρφωσης ή εξωτερικής ρύθμισης, ενώ η Εβενίνα, παρότι εμφανίζει στιγμές πρωτοβουλίας, εντάσσεται συχνά σε πατερναλιστικό πλαίσιο και συχνά τοποθετείται στον άξονα φροντίδας/μητρότητας.

Ως διδακτική προέκταση σχεδιάστηκε πρόγραμμα τεσσάρων ωρών για τη Γ΄ Γυμνασίου, εναρμονισμένο με το Νέο Πρόγραμμα Σπουδών και την παιδαγωγική των πολυγραμματισμών. Στόχος είναι οι μαθητές/τριες να «διαβάζουν πίσω από τις λέξεις», να εντοπίζουν πώς η γλώσσα κατασκευάζει ταυτότητες και να προτείνουν λιγότερο στερεοτυπικές αναπαραστάσεις. Με τον τρόπο αυτό, η εργασία φιλοδοξεί να συμβάλει στην καλλιέργεια κριτικής σκέψης και τεκμηριωμένου λόγου, ώστε οι μαθητές/τριες να αναγνωρίζουν αντιφάσεις και να εντοπίζουν στερεοτυπικές αναπαραστάσεις ακόμη και σε κείμενα με ανθρωπιστικό/αντιρατσιστικό προσανατολισμό, μεταφέροντας την επίγνωση αυτή και σε άλλα κείμενα του σχολικού αλλά και του δημόσιου λόγου γενικότερα, ως ενεργοί/ές και υπεύθυνοι/ες αναγνώστες/τριες και πολίτες.

The Construction of Female Identity in Eugene Trivizas΄ novel
“The Last Black Cat”: Critical Analysis and Pedagogical/Didactic
Applications

Konstantina Loulou

Abstract

The present study examines how female identity is discursively constructed in Eugenios
Trivizas’ novel The Last Black Cat, drawing on Halliday’s Systemic Functional Grammarwith a focus on the ideational (representational) and interpersonal metafunctions. The data consist of selected excerpts featuring the two central female figures, Graziela and Evenina, either as speakers or as objects of the narrative gaze. At the same time, the study investigates whether—beyond the novel’s clearly anti-racist discourse—there are indications of the reproduction and/or contestation of gender stereotypes.

Through systematic coding of participants, processes and circumstances, as well as the
mapping of speech acts, modality markers and person deixis, brief excerpt-based summaries were produced and subsequently synthesised comparatively. The findings show that, while the novel’s anti-racist axis is coherent and strong, the challenge to gender stereotypes remains partial and intermittent. The two female figures are shaped through some renewal of roles alongside a significant presence of stereotypical patterns, while moments of voice, claim-making and boundary-setting also emerge: Graziela is often associated with beauty/reputation and with discourse that often operates within frameworks of complianceor external regulation, whereas Evenina—although she displays moments of initiative—is frequently placed within a paternalistic frame and often positioned along the axis of care/motherhood.

As a pedagogical extension, a four-hour instructional unit was designed for Grade 9 (lower secondary school), aligned with the New Curriculum and the pedagogy of multiliteracies. Its aim is for students to “read behind the words”, to identify how language constructs identities, and to propose less stereotypical representations. In this way, the study aspires to contribute to the development of critical thinking and evidence-based argumentation, enabling students to recognise contradictions and detect stereotypical representations even in texts with a humanistic/anti-racist orientation, transferring this awareness to other texts in both school and public discourse, as active and responsible readers and citizens.