«Στις ταινίες μυθοπλασίας ο σκηνοθέτης γίνεται Θεός, ενώ στα ντοκιμαντέρ ο Θεός γίνεται σκηνοθέτης» υποστήριζε ο Hitchcock και η παρούσα μελέτη εξετάζει δυο μυθοπλαστικές ταινίες: το «Ζ» (1969) του Γαβρά και «Τα παιδιά της Χελιδόνας» (1987) του Βρεττάκου και ένα ντοκιμαντερίστικο φίλμ: «Ο φάκελος Πόλκ στον αέρα» (1988) του Γρηγοράτου, προσπαθώντας μέσα από τις σκηνοθετικές επιλογές τους να διερευνήσει την αναπαράσταση των δημοσιογράφων στην πλοκή αυτών των ταινιών, που αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα πολιτικού κινηματογράφου.

Ο κινηματογράφος, ως επί τω πλείστω, τείνει να δίνει θετικό αποτύπωμα στον Τύπο, καθώς ο δημοσιογράφος παρουσιάζεται να βγάζει σχεδόν πάντα την αλήθεια στο φως, με τις δημοσιογραφικές ταινίες να συνιστούν προϊόντα κριτικού ελέγχου της δημόσιας σφαίρας για κοινωνικές παθογένειες και συστήματα εξουσίας, αποκαλύπτοντας κι αναδεικνύοντας άγνωστες πτυχές της πραγματικότητας ενάντια στους εκάστοτε μηχανισμούς εξουσίας και στις συλλογικές αποφάσεις μνήμης ή λήθης.

Στις εξεταζόμενες ταινίες, που αφορούν δυο πολιτικές δολοφονίες (Πόλκ και Λαμπράκη, 1948 και 1963 αντίστοιχα) που συντάραξαν την Ελλάδα και στο συλλογικό τραύμα των παιδιών της Χελιδόνας από τον Εμφύλιο, εστιάσαμε στον ερευνητικό ρόλο των δημοσιογράφων στην αποκάλυψη της αλήθειας, στην αποκατάσταση ιστορικών αδικιών, στην επανεξέταση λαθεμένων επίσημων εκδοχών και στη συμβολή τους στην ανάδειξη της συλλογικής ιστορικής συνείδησης, συμβάλλοντας καθοριστικά στην επανανάγνωση και επαναφήγηση της πρόσφατης ιστορίας. Οι δημοσιογράφοι παρουσιάζονται ως καταλύτες κοινωνικής αλλαγής, θεματοφύλακες της μνήμης και φορείς της δημοκρατίας, φωτίζοντας όλα όσα η πολιτική εξουσία, είτε ήθελε να αποκρύψει ή να διαστρεβλώσει, παραχαράσσοντας την ιστορία και τους πραγματικούς ενόχους, είτε ήθελε να αφήσει στο περιθώριο μέσα από μια εσκεμμένη εκκωφαντική σιωπή. Παρά τις αφηγηματικές διαφοροποιήσεις, οι ταινίες αναδεικνύουν το σημαντικό ρόλο του δημοσιογράφου ως μάρτυρα και ερευνητή.

“In fiction films the director becomes God, while in documentaries God becomes the director,” argues Hitchcock, and this study examines two fiction films: “Z” (1969) by Gavras and “The Swallow’s Children” (1987) by Vrettakos, and a documentary film: “The Polk File in the Air” (1988) by Grigoratos, attempting to explore the representation of journalists in the plot of these films, which are characteristic examples of political cinema, through their directorial choices. Cinema, for the most part, tends to give a positive impression to the press, as the journalist is presented as almost always bringing the truth to light, with journalistic films constituting products of critical scrutiny of the public sphere for social pathologies and systems of power, revealing and highlighting unknown aspects of reality against the mechanisms of power and collective decisions of memory or oblivion. In the films under consideration, which concern two political assassinations (Polk and Lambrakis, 1948 and 1963 respectively) that shook Greece and the collective trauma of the children of Chelidona from the Civil War, we focused on the investigative role of journalists in revealing the truth, in redressing historical injustices, in reexamining erroneous official versions and in their contribution to the emergence of the collective historical consciousness, contributing decisively to the rereading and retelling of recent history. Journalists are presented as catalysts of social change, guardians of memory and bearers of democracy, shedding light on everything that political power either wanted to hide or distort, distorting history and the real culprits, or wanted to leave on the sidelines through a deliberate deafening silence. Despite the narrative variations, the films highlight the important role of the journalist as witness and investigator.