Στην παρούσα εργασία επιχειρείται μια εξέταση της επιδημίας χολέρας του Πειραιά το 1854

στη αθηναϊκή δημόσια σφαίρα μέσα από τη διερεύνηση τριών μεγάλων «σοβαρών» μέσων

της εποχής –των τριών συνταγματικών εφημερίδων που εκφράζανε τα τρία πολιτικά

κόμματα, Αθηνά, Ελπίς, Αιών– και του επιστημονικού ιατρικού περιοδικού Εν Αθήναις

Ιατρική Μέλισσα.

Σε αυτό το πλαίσιο γίνεται προσπάθεια α) να οριοθετηθεί η ιστορική έννοια της

δημόσιας σφαίρας, να καταδειχθεί β) η σχέση της με την επιστήμη και εν προκειμένω την

ιατρική και γ) η σχέση της με την ιστορία των επιδημιών, και δ) να δοθεί απάντηση στα

ερευνητικά ερωτήματα μέσω από την ανάλυση του ιστορικού υλικού.

Τα ερευνητικά ερωτήματα περιστρέφονται γύρω 1) από την ύπαρξη ή μη δημόσιας

σφαίρας στην αθηναϊκή –και κατ’ επέκταση την ελληνική– κοινωνία του 19ου αιώνα,

ερώτημα που τελικά ανάγεται στο ζήτημα της ύπαρξης ή μη αστικής τάξης, 2) το ποιος

ευθύνεται για την επιδημία χολέρας του Πειραιά, 3) το εάν η επιδημία χολέρας

αντιμετωπίστηκε με επιστημονικούς-ιατρικούς όρους στα 1854, 4) το εάν υπήρξαν θεωρίες

συνωμοσίας περί «βιολογικού πολέμου» που εξαπολύθηκε μέσω της χολέρας, και 5) το εάν

η χολέρα προσεγγίστηκε με θρησκευτικούς όρους στη δημόσια συζήτηση στην ελληνική

κοινωνία.

Στην εργασία υποστηρίζεται ότι i) υπήρχε δημόσια σφαίρα στην Αθήνα του 1854,

όπως αποδεικνύεται από μια εφαρμογή της κοινωνιογλωσσολογίας, ii) ότι υπήρχε πολιτική

ευθύνη για τις επιδημικές διαστάσεις που έλαβε η νόσος, αν και δεν είναι εύκολο να

προσδιοριστεί με ακρίβεια, iii) ότι η χολέρα προσεγγίστηκε με επιστημονικούς ιατρικούς μα

συνάμα σε μεγάλο βαθμό και με πολιτικούς όρους, iv) ότι διατυπώθηκαν θεωρίες σύμφωνα

με τις οποίες οι ξένες κατοχικές δυνάμεις οπλοποίησαν τη χολέρα εις βάρος της Ελλάδος –

μα είναι δύσκολο να επαληθευτούν ή να διαψευστούν, και τέλος v) ότι η οργανωμένη

θρησκεία σε τουλάχιστον μία περίπτωση συνεπικούρησε το έργο των επιστημόνων ιατρών.

In this research 1854 Piraeus cholera epidemic is examined in Athenian public sphere

through three major ‘serious’ era media—three constitutional newspapers expressing

three political parties, Athena, Elpis, Aeon—and scientific medical journal Iatriki Melissa.

In this context a) public sphere historical concept is outlined, b) its relation with

science, i.e. medicine is shown, c) its relation with epidemic history, and d) research

questions are answered analysing historical material.

Research questions regard 1) public sphere existence in Athenian—and Greek—

19th-century society, culminating in existence of bourgeoisie, 2) who is to blame for

Piraeus cholera epidemic, 3) if cholera epidemic was approached in a scientific-medical

manner in 1854, 4) if there were any conspiracy theories on “biological warfare”

unleashed by means of cholera, 5) if religious elements influenced public discourse on

cholera in Greek society.

It is argued that i) there was an Athenian public sphere, as proved by

sociolinguistics application, ii) there was political accountability for cholera epidemic,

albeit not easily defined, iii) cholera was approached in both scientific medical and

political terms, iv) there were theories on foreign occupation forces weaponising

cholera to the detriment of Greece—although difficult to verify or falsify, and finally v)

that organised religion in at least one instance assisted medical doctors efforts.