Ο ποταμός Θύαμις Θεσπρωτίας (σύγχρονη ονομασία Καλαμάς), είναι το φυσικό γεωμορφολογικό δημιούργημα της φύσης, γύρω από το οποίο αναπτύχθηκε η αρχαιολογική ανθρώπινη δραστηριότητα και πολιτισμός, με πιο τρανό τον Ηπειρωτικό πολιτισμό.

Κύριοι επιμέρους πολιτισμοί οι οποίοι τροφοδοτήθηκαν άμεσα από τον ποταμό Θύαμη είναι, ο Θεσπρωτικός και ο Κεστρίνιος πολιτισμός. Οι δύο αυτοί πολιτισμοί συνυπήρχαν, με όριο τον ποταμό, νότια και βόρεια αντίστοιχα της οριογραμμής που χάραζε ο ρους του ποταμού. Στους χρόνους της ανάπτυξης αυτών των πολιτισμών, υπήρξε διαρκής η αλληλεπίδραση, με εναλλαγές στην επιρροή και εξουσίαση στην αντίπερα όχθη του ποταμού.

Η λεκάνη του ποταμού Θύαμη, με το Δέλτα στην μεγαλύτερη κλίμακα, αποτέλεσε σημείο έλξης και καταφυγίου από τις πρώτες μεγάλες μετακινήσεις αρχαίων πληθυσμών των κατακλυσμικών περιόδων. Έχει όμως και την πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία της προσέλκυσης και της εύρεσης σε αυτόν, ενός τόπου εγκατάστασης και επαναδημιουργίας των ηρώων του Τρωικού πολέμου.

Ο ποταμός Θύαμις υπήρξε, στα πρότυπα των άλλων μεγάλων αρχαίων παραποτάμιων πολιτισμών, η ασφαλής πλωτή πύλη προς την θάλασσα, το ανεξάντλητο και οικονομικό εμπορικό μέσο καθώς και η ασφαλής προστασία για την δημιουργία και την ανάπτυξη πόλεων. Οι παραποτάμιες και οι επηρεαζόμενες από τον ποταμό πόλεις, με κύριο μέσο τον πλωτό ποταμό ανέπτυξαν εμπορικές συναλλαγές με όλον τον τότε γνωστό και προσβάσιμο θαλάσσιο κόσμο.

Κυριότερες σήμερα πόλεις, οι οποίες έχουν αναδειχθεί μέσα από τις αρχαιολογικές ανασκαφές είναι, η παραποτάμια πόλη των Γιτάνων και η επίσης παραποτάμια πόλη της Ντόλιανης (αρχαίας Φανοτής).

Κατά μήκος του ποταμού και κυρίως στο τμήμα στο οποίο ο ποταμός ήταν πλωτός, αναπτυχθήκαν οικιστικά και οικονομικά κέντρα ποικίλης εμβέλειας και σημασίας. Στις βιβλιογραφίες αναφέρονται και άλλες σπουδαίες, για την εποχή τους πόλεις, οι οποίες δεν έχουν ακόμα τεκμηριωθεί ως προς την γεωγραφική τους θέση, άρα, περιμένουν τους αρχαιολόγους να τις φέρουν στο φως ή να παραμείνουν στην ροή του χρόνου ως χρονικά διαστήματα στα οποία έλαμψαν.

Η παρούσα εργασία επιχειρεί να αναλύσει την γεωγραφική κατανομή των γνωστών αρχαιολογικών χώρων, να διερευνήσει μέσω GIS  την δυνατότητα νέων εντοπισμών πιθανών θέσεων αρχαιολογικών χώρων και να προτείνει σύγχρονα και βιώσιμα διαχειριστικά εργαλεία για την προστασία και την ανάδειξή τους.

Abstract

This project is on rule of the Master’s Program “Documentation and modeling of Monuments and Archaeological Sites (ATM)” in Hellenic Open University. The study aims to explore the use of G.I.S. in archaeological research and documentation in the ancient area of Kalammas – Thyamis River.

The Thyamis river, a natural geomorphological feature, served as the focal point for the development of human activity and the Epirus civilization, particularly the Thesprotian and Kestrinian culture. Thyamis river served as a safe port and water road to the Ionian Sea as well as a natural defense for the establishment and growth of cities near to river.

This study, aims to analyze the geographical distribution of known archeological sites, investigate the potential of identifying new archeological sites using G.I.S. and propose modern, sustainable management tools for protection and promotion of archeological sites. The methodology follows a structured workflow, illustrated by flowchart, integrating archeological and cartographic data in QGIS open software. Data sources include the Archaeological Cadastre, orthophotomaps, historical and contemporary maps (Hellenic Army Geographical Service, Google Maps), land maps, geological data, and the Digital Elevation Model of the broader region.

The analysis focused on the city of Gitani, the most significant site and riverport, serving as the study’s center of gravity. The research identified two distinct routes along the river’s northern bank, spaced approximately 10km apart, leading towards Dodoni. The study also includes a predictive model to locate potential new archeological sites, utilizing buffer zones of 200m from the river and 10km from known archeological sites, revealing three areas of high archeological potential. Additionally, the current state of accessibility and visual connectivity between the sites was assessed, leading to proposals for enhancing visitor experience.

 The project also presents a comprehensive management plan, similar to international practices. Proposed intervention includes a navigable route restoration from the river’s mouth to the ancient city of Fanoti, utilizing a hydraulic boat lift at the Kalamas dum, the construction of wooden jetties, hiking and cycling trails, and the introduction of sustainable land uses. These tools aim to highlight the river’s crucial role in the ancient civilization, boost cultural tourism, and ensure the long-term protection of the region’s unique cultural heritage.