Η παρούσα εργασία εξετάζει τις διαχρονικές τάσεις και τις διακρατικές ανισότητες στη δωρεά και μεταμόσχευση οργάνων στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την περίοδο 2000–2023, εστιάζοντας παράλληλα στον ρόλο του νομικού πλαισίου συναίνεσης, των οργανωτικών χαρακτηριστικών των συστημάτων δωρεάς και των κοινωνικών στάσεων. Χρησιμοποιήθηκαν συγκεντρωτικά εθνικά δεδομένα για δωρητές μετά από εγκεφαλικό θάνατο και μετά από κυκλοφορική παύση, ζώσα δωρεά, ποσοστά αξιοποίησης δοτών και μεταμοσχεύσεις ανά εκατομμύριο πληθυσμού, με ομαδοποίηση των χωρών σε πέντε γεωγραφικές περιφέρειες της Ευρώπης.

Η ανάλυση περιλάμβανε περιγραφική διερεύνηση τάσεων, συσχετίσεις μεταξύ μεταμοσχευτικών δεικτών και χαρακτηριστικών των συστημάτων δωρεάς, γραμμικά μοντέλα τάσεων ανά χώρα και panel μοντέλα σταθερών επιδράσεων. Για την περίοδο της οικονομικής κρίσης 2008–2012 εξετάστηκαν πιθανές δομικές μεταβολές μέσω δεικτών περιόδου κρίσης και όρων αλληλεπίδρασης με τον χρόνο, ενώ για την πανδημία COVID-19 εφαρμόστηκαν διακοπτόμενα μοντέλα χρονοσειράς σε πάνελ (FE-ITS) με αντιγεγονικές προβλέψεις. Επιπλέον, αναπτύχθηκαν απλά σενάρια πολιτικής βασισμένα στους εκτιμημένους συντελεστές. Παράλληλα, πραγματοποιήθηκε αφηγηματική βιβλιογραφική ανασκόπηση (2010–2025) σχετικά με θεσμικούς παράγοντες και κοινωνικές στάσεις, με στόχο τη συμπληρωματική ερμηνεία των ποσοτικών ευρημάτων.

Τα αποτελέσματα καταδεικνύουν σημαντικές και επίμονες περιφερειακές ανισότητες στη μεταμοσχευτική δραστηριότητα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με υψηλότερα επίπεδα κατά μέσο όρο στις χώρες της Δυτικής και Βόρειας Ευρώπης σε σύγκριση με τη Νότια Ευρώπη, την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και την περιοχή των Βαλκανίων. Οι αναλύσεις για την περίοδο της οικονομικής κρίσης 2008–2012 δεν ανέδειξαν στατιστικά σημαντική και ομοιόμορφη μεταβολή στους ρυθμούς μεταμοσχεύσεων στο σύνολο των χωρών, αν και σε περιγραφικό επίπεδο παρατηρήθηκαν επιβραδύνσεις ή μειώσεις σε επιμέρους χώρες και δείκτες, ιδίως στη ζώσα δωρεά. Αντίθετα, η πανδημία COVID-19 συνδέθηκε με έντονη και άμεση μείωση της μεταμοσχευτικής δραστηριότητας, με σημαντικές διαφορές μεταξύ χωρών τόσο ως προς το μέγεθος της πτώσης όσο και ως προς τον ρυθμό ανάκαμψης.

Η σύγκριση συστημάτων συναίνεσης έδειξε υψηλότερα επίπεδα δωρεάς σε χώρες με εικαζόμενη συναίνεση σε μη προσαρμοσμένες αναλύσεις, χωρίς ωστόσο τα αποτελέσματα να τεκμηριώνουν αιτιώδη σχέση. Τα πολυπαραγοντικά μοντέλα ανέδειξαν τον ρόλο οργανωτικών παραγόντων, όπως η ανάπτυξη πρακτικών δωρεάς μετά από κυκλοφορική παύση, ενώ τα ποσοστά αξιοποίησης δοτών εμφάνισαν περιορισμένη και μη σταθερή συσχέτιση με τους ρυθμούς μεταμοσχεύσεων. Η βιβλιογραφική ανασκόπηση υπογραμμίζει τη σημασία της εμπιστοσύνης στο σύστημα υγείας, της επαρκούς ενημέρωσης και της οικογενειακής επικοινωνίας στη διαμόρφωση θετικών στάσεων απέναντι στη δωρεά οργάνων.

Συνολικά, τα ευρήματα δείχνουν ότι η βελτίωση της μεταμοσχευτικής δραστηριότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να αποδοθεί σε μεμονωμένες θεσμικές ρυθμίσεις, αλλά απαιτεί συνδυασμό κατάλληλου νομικού πλαισίου, ισχυρής οργανωτικής υποδομής και στοχευμένων παρεμβάσεων ευαισθητοποίησης, προσαρμοσμένων στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε χώρας και περιφέρειας.

This thesis examines long-term trends and cross-country inequalities in organ donation and transplantation across European Union countries over the period 2000–2023, while also focusing on the role of consent legislation, organizational characteristics of donation systems, and social attitudes. Aggregated national-level data were used for donors after brain death and after circulatory death, living organ donation, donor utilization rates, and transplantations per million population, with countries grouped into five geographical regions of Europe.

The analysis included descriptive trend analysis, correlations between transplantation indicators and donation system characteristics, country-specific linear trend models, and fixed-effects panel models. Potential structural changes during the 2008–2012 economic crisis were examined using crisis-period indicators and interactions with time, whereas the impact of the COVID-19 pandemic was assessed using fixed-effects interrupted time-series models with counterfactual projections. In addition, simple policy scenarios were developed based on the estimated coefficients. In parallel, a narrative literature review (2010–2025) on institutional factors and social attitudes was conducted to support the interpretation of the quantitative findings.

The results reveal substantial and persistent regional disparities in transplant activity across the European Union, with higher levels on average in Western and Northern European countries compared with Southern Europe, Central and Eastern Europe, and the Balkan region. Analyses for the 2008–2012 economic crisis did not identify a statistically significant and uniform change in transplantation rates across countries; however, at a descriptive level, slowdowns or declines were observed in selected countries and indicators, particularly in living organ donation. In contrast, the COVID-19 pandemic was associated with a sharp and immediate reduction in transplant activity, with marked cross-country differences both in the magnitude of the decline and in the pace of recovery.

Comparisons between consent systems showed higher donation levels in countries with presumed consent in unadjusted analyses, but these findings do not support a causal interpretation. Multivariable models highlighted the role of organizational factors, such as the adoption of donation after circulatory death practices, whereas donor utilization rates exhibited limited and inconsistent associations with transplantation outcomes. The literature review underscores the importance of trust in the health-care system, adequate public information, and family communication in shaping positive attitudes toward organ donation.

Overall, the findings indicate that improvements in transplantation activity in the European Union cannot be attributed to single institutional arrangements but rather require a combination of an appropriate legal framework, strong organizational capacity, and targeted public awareness interventions tailored to the specific characteristics of each country and region.