Please use this identifier to cite or link to this item: https://apothesis.eap.gr/handle/repo/36429
Title: Ο Ιερός Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου Κομμένου Άρτας: Ιστορία - Τέχνη - Παράδοση
Authors: Βασιλάκης, Χρήστος
Advisor: Μαντζανάρης, Κωνσταντίνος
Keywords: Ιερός - Holy;Ναός - Church;Κοιμήσεως - Assumption;Θεοτόκος - Virgin Mary;Κομμένο - Kommeno;Άρτα - Arta
Issue Date: 30-Sep-2017
Abstract: Ο Ιερός Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου είναι κτίσμα της Προελληνικής Επαναστάσεως όταν η Άρτα και τα περίχωρά της ευρισκόνταν κάτω από την αποκλειστική δικαιοδοσία και τυραννία του διαβόητου Αλή Πασά των Ιωαννίνων. Θεμελιώθηκε το 1814 όπως τεκμηριώνεται η χρονολόγηση από εγχάρακτη λιθανάγλυφη επιγραφή σε πορώδη πλάκα εντοιχισμένη στην κόγχη του ιερού με την παράσταση της βρεφοκρατούσας και δύο ρόδακες εντεύθεν της μορφής. Αρχιτεκτονικά ο ναός είναι μονόκλιτη ξυλόστεγη βασιλική σχετικά μεγάλων διαστάσεων (περίπου 6,90 x 22,80 μ.). Η τοιχοποιία είναι λιτή και σχηματίζεται με πελεκυτές πέτρες –χωρίς πλίνθους- που συνδέονται με άφθονο κονίασμα. Η κόγχη του ιερού είναι εξωτερικά ημικυκλική και στα σημεία ένωσής της με τον ανατολικό τοίχο σχηματίζει κοίλες επιφάνειες και μονόρριχτη ξύλινη στέγη που στηρίζεται σε δύο κτιστούς πεσσούς και οκτώ κίονες, χαρακτηριστικό δείγμα των ναών της Ηπείρου και της λαϊκής αρχιτεκτονικής της περιόδου της Τουρκοκρατίας. Στην ανατολική πλευρά και κάτω από το γείσο της σκεπής φέρει σε σχήμα σταυρού τα λεγόμενα “διακοσμητικά πιάτα” που εικονίζουν άνθη ενώ πέριξ της σκεπής έφερνε μέχρι τη δεκαετία του 1970 την οδοντωτή ταινία δείγματα της μεταβυζαντινής αρχιτεκτονικής στον ελλαδικό ηπειρωτικό κορμό. Κάτι που εντυπωσιάζει τον ερευνητή ή τον ενδιαφερόμενο επισκέπτη είναι η κουφική γραφή ή τα κουφικά γράμματα στο άνω δεξιό τμήμα της ανατολικής όψης του ιερού βήματος. Πρέπει επίσης να σημειώσουμε ότι πάνω από την εγχάρακτη επιγραφή σε πώρινη πλάκα εντοιχισμένη στην κόγχη του ιερού σχηματίζεται σταυρός σε πελεκυτή πέτρα που βασιζόταν στην παράδοση των ηπειρωτικών ισναφιώ και βοηθούσε στον φωτισμό του ιερού. Ο Ναός την περίοδο 1886-1887 δέχθηκε μια εκτεταμένη επέμβαση η οποία περιελάμβανε την κατεδάφιση του τοίχου που αρχικά χώριζε τον κυρίως ναό από το “γυναικείο” ή “γυναικωνίτη” καθώς και τον δυτικό τοίχο του κτηρίου και την επέκταση του ναού κατά 5-6 μ., την απόφραξη της αρχικής νότιας θύρας του κυρίως ναού και την διαμόρφωση άλλης της βόρειας όψεως και την κατασκευή του ξύλινου πατώματος του γυναικείου. Στα δυτικά του ναού σώζεται εντοιχισμένη πέτρινη πλάκα πάνω από την τοξωτή θύρα στο νάρθηκα που αναφέρει “18+87 / ΚΩΝ(ΝΤΙΝΟΣ) ΔΙΑΜΑΝΤΗΣ”. Τις δεκαετίες 1880 και 1890 ο ναός όχι μόνο ανακαινίσθηκε και τοιχογραφήθηκε αλλά απέκτησε αρκετές φορητές εικόνες, ιερά σκεύη, ευαγγέλια και λειτουργικά βιβλία. Τα κτηριακά συγκροτήματα του περιβάλλοντος χώρου είναι το κωδονοστάσιο-πυλώνας που βρίσκεται στη βόρεια πλευρά του περιβόλου. Πρόκειται για ένα τυπικής μορφής κωδονοστάσιο του τύπου του διάτρητου τοιχώματος το οποίο φέρεται επάνω σε τετράγωνο σε κάτοψη πυλώνα με θολωτό διαβατικό. Σύμφωνα με την ανάγλυφη επιγραφή σε πλάκα εντοιχισμένη στη βόρεια όψη αναφέρει “ΙΣ ΧΣ + ΝΙΚΑ 1855 ΜΑΪΟΥ 25 / ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ / ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ / ΘΕΩΔΟΡΗΣ / ΜΑΣΤΟΡ...”, το κωδονοστάσιο χρονολογείται στα 1855. Στη νότια πλευρά του περιβόλου είναι διαμορφωμένος πυλώνας με τοξωτή θύρα και θολωτό διαβατικό. Η ανάγλυφη χρονολογία στο κλειδί του τόξου του θυρώματος φανερώνει ότι ο πυλώνας είναι κτίσμα του 1892. Ο περίβολος του ναού χαρακτηρίζεται από χαμηλό κυκλικό, το γνωστό «κλούρι». Στη νότια πλευρά διατηρούνται μέχρι και σήμερα μικρές οπές-πολεμίστρες, γεγονός που συνηγορεί ότι χρησίμευε ως φυλάκιο για την αντιμετώπιση των Αρβανιτάδων (επιγόνων του Αλή Πασά) καθώς και των λυστοσυμμοριτικών ομάδων των Τζουμέρκων, που επέδρασαν και λεηλατούσαν τις περιοχές που βρίσκονταν στο επίνειο του Αμβρακικού κόλπου. Η χρονολόγηση και ταυτοποίηση του τοιχογραφικού διακόσμου του Ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου παραμένει άγνωστη και αδιευκρίνιστη στον ερευνητή που θα ήθελε να ασχοληθεί πιο εντατικά και συνθετικά με την αγιογράφησή του. Το τοιχογραφικό σύμπλεγμα περιλαμβάνει θεματικές ενότητες από την Παλαιά και Καινή Διαθήκη, τον χριστολογικό και θεομητορικό κύκλο καθώς και προφήτες, αποστόλους, ιεράρχες, ασκητές, οσίους, μάρτυρες, δικαίους και μεμονωμένους αγίους σε τρείς επάλληλες ζώνες όπως συνηθιζόνταν στην ηπειρωτική αγιογραφία του 18ου και 19ου αιώνα. Το ξυλόγλυπτο τέμπλο της Κοιμήσεως της Θεοτόκου είναι ένα από τα σημαντικότερα τέμπλα στην Ήπειρο και ιδιαίτερα στην περιοχή της Άρτας. Η χρονολόγησή τους είναι άγνωστη αλλά διασώζεται η προφορική παράδοση ότι η καταγωγή του αριστοτεχνικού τέμπλου είναι από το Ναύπλιο ή κάποιο ναό της περιοχής της Ναυπακτίας. Το έτος κατασκευής του εικονοστασίου θα πρέπει να είναι αρκετά παλαιότερο από το 1814. Αν λάβουμε υπόψη μας ότι από τα μέσα του 18ου αι. έχουμε τα λεγόμενα εικονοστάσια νέας εκτύπου τεχνικής τότε το τέμπλο τεχνοτροπικά ανήκει στα έξεργα ξυλόγλυπτα έργα και θα πρέπει να εντάσσεται στα μέσα με τέλη του 18ου αι. Ο πλούσιος φυτικός διάκοσμος και οι γλυπτές παραστάσεις τα σπαράγματα επιχρωματισμού στις αρχές του 20ου αι. παραπέμπουν σε στοιχεία της αναγεννήσεως και της τεχνικής διακοσμήσεως του μπαρόκ. Ο Δεσποτικός θρόνος εντάσσεται στα έξεργα ξυλόγλυπτα έργα. Το ύψος του είναι περίπου 2,75 μ. ενώ το μήκος και το πλάτος είναι 1,75 x 0,70 μ. και ανήκει στον τύπο όπου τα πλαϊνά πλαίσια του στεγάστρου καμπυλώνουν ελαφρά προς τα εμπρός. Αξιολογώντας τα τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά: διάτρητη τεχνική ξυλόγλυπτων διακοσμητικών στοιχείων, ανάγλυφες παραστάσεις περιστερών, σχήμα και στάση δρακόντων, θα πρέπει να χρονολογείται όπως και το ξυλόγλυπτο εικονοστάσιο στα μέσα με τέλη του 18ου αι. Τα αρχεία του ναού, βιβλία πράξεων και καθολικού χρονολογούνται από την 1η Ιουλίου 1951 μέχρι και την 13η Ιανουαρίου του 1974. Δεν έχουν ιδιαίτερη ιστορική αξία αλλά αναφέρονται στην καθημερινή διαβίωση της ενορίας. Ζητήματα πρακτικής φύσεως όπως καταρτίσεως προϋπολογισμών, συντηρήσεως του ναού, μισθοδοσίας του προσωπικού, δημοπρασίες ενοικιάσεως καταστήματος, αγροκτημάτων, εκποίησης προϊόντων, τελέσεως ιερών μυστηρίων, δωρεές επιτρόπων ή κατοίκων του Κομμένου, νομικές εξουσιοδοτήσεις ή δικαστικές προσφυγές, αναφορές σε συμβολαιογραφικές πράξεις, εράνους, βιβλία εσόδων-εξόδων κ.λπ. Ευχής έργον θα ήταν ορισμένα εκκλησιαστικά αντικείμενα του ναού να εκτεθούν σε μια ειδική αίθουσα του μουσείου ολοκαυτώματος που ολοκληρώθηκε κοντά στο κέντρο του οικισμού. Τέλος όπως σημειώσαμε στον πρόλογο της παρούσας έρευνας η ανάδειξη του κτηριακού συγκροτήματος συμβάλλει στην διατήρηση της ιστορικής μνήμης και στην συνέχεια της ορθόδοξης παράδοσής μας.
Appears in Collections:ΟΡΘ Διπλωματικές Εργασίες

Files in This Item:
File Description SizeFormat 
Vassilakis_Orth_DE_2017.pdfΔιπλωματική Εργασία6.74 MBUnknownView/Open


This item is protected by original copyright



Items in Apothesis are protected by copyright, with all rights reserved, unless otherwise indicated.